Janusz Korczak "przede wszystkim należy nauczyć dziecko patrzeć, rozumować i kochać, potem dopiero uczyć je czytać (…). Należy wychowywać ludzi, a nie uczonych."

Rodzina zastępcza zapewnia dziecku warunki rozwoju i wychowania odpowiednie do jego stanu zdrowia i poziomu rozwoju, w tym:

1) odpowiednie warunki bytowe;
2) możliwości rozwoju fizycznego, psychicznego i społecznego;
3) możliwość zaspokojenia indywidualnych potrzeb dziecka;
4) możliwość właściwej edukacji i rozwoju zainteresowań;
5) odpowiednie warunki do wypoczynku i organizacji czasu wolnego.

Umieszczenie dziecka w rodzinie zastępczej może nastąpić w trybie:

• administracyjnym - w przypadkach pilnych, lecz za zgodą rodziców umieszczenie dziecka w rodzinie zastępczej może nastąpić na podstawie umowy powierzenia zawartej pomiędzy rodziną zastępczą, a starostą, właściwym ze względu na miejsce zamieszkania tej rodziny. O fakcie tym starosta winien jednak niezwłocznie powiadomić właściwy sąd,
• sądowym - sąd opiekuńczy wydaje orzeczenie, które stanowi podstawę umieszczenia dziecka w rodzinie zastępczej.

Sąd może umieścić dziecko:

• w trybie natychmiastowym - kiedy wydaje postanowienie o tymczasowym umieszczeniu dziecka w rodzinie zastępczej na czas trwania postępowania sądowego,
• na mocy postanowienia kończącego postępowanie o ograniczenie lub pozbawienie władzy rodzicielskiej.

Przy umieszczaniu kolejnego dziecka w istniejącej już rodzinie zastępczej sąd zasięga opinii powiatowego centrum pomocy rodzinie właściwego ze względu na miejsce zamieszkania rodziny zastępczej.

W przypadku pilnej konieczności zapewnienia dziecku opieki zastępczej umieszczenie dziecka w rodzinie zastępczej jest możliwe na wniosek lub za zgodą rodziców dziecka, na podstawie umowy cywilnoprawnej zawartej między rodziną zastępczą a starostą właściwym ze względu na miejsce zamieszkania tej rodziny. O zawartej umowie starosta zawiadamia niezwłocznie sąd. Taka sytuacja jest możliwa do czasu uprawomocnienia orzeczenia sądu.

Obowiązek opieki nad dzieckiem i jego wychowania rodzina zastępcza podejmuje z dniem umieszczenia dziecka w tej rodzinie w wykonaniu orzeczenia sądu albo umowy.

Pełnienie funkcji rodziny zastępczej może być powierzone małżonkom lub osobie niepozostającej w związku małżeńskim, jeżeli osoby te spełniają następujące warunki:

1) dają rękojmię należytego wykonywania zadań rodziny zastępczej;
2) mają stałe miejsce zamieszkania na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej;
3) korzystają z pełni praw cywilnych i obywatelskich;
4) nie są lub nie były pozbawione władzy rodzicielskiej, nie są ograniczone we władzy rodzicielskiej ani też władza rodzicielska nie została im zawieszona;
5) wywiązują się z obowiązku łożenia na utrzymanie osoby najbliższej lub innej osoby, gdy ciąży na nich taki obowiązek z mocy prawa lub orzeczenia sądu;
6) nie są chore na chorobę uniemożliwiającą właściwą opiekę nad dzieckiem, co zostało stwierdzone zaświadczeniem lekarskim;
7) mają odpowiednie warunki mieszkaniowe oraz stałe źródło utrzymania;
8) uzyskały pozytywną opinię ośrodka pomocy społecznej właściwego ze względu na miejsce zamieszkania.

Przy doborze rodziny zastępczej dla dziecka uwzględnia się:

1) osoby spokrewnione lub spowinowacone z dzieckiem, jeżeli dają gwarancję poprawy sytuacji dziecka;
2) przygotowanie kandydatów do pełnienia funkcji rodziny zastępczej;
3) odpowiednią różnicę wieku między kandydatami do pełnienia funkcji rodziny zastępczej a dzieckiem;
4) poziom rozwoju i sprawności dziecka, wymagania w zakresie pomocy profilaktyczno-wychowawczej lub resocjalizacyjnej oraz możliwości zaspokajania potrzeb dziecka;
5) zasadę nierozłączania rodzeństwa;
6) w miarę możliwości opinię wyrażoną przez dziecko.

Rodziny zastępcze dzielą się na:

• spokrewnione z dzieckiem,
• niespokrewnione z dzieckiem,
• zawodowe niespokrewnione z dzieckiem:
  • wielodzietne,
  • specjalistyczne,
  • o charakterze pogotowia rodzinnego.

RODZINY ZASTĘPCZE SPOKREWNIONE

Rodziny spokrewnione to takie, w których opiekę i wychowanie nad dzieckiem przejmują członkowie rodziny dziecka np. dziadkowie, wujostwo lub rodzeństwo, którzy otrzymują częściowy zwrot kosztów utrzymania dziecka.

NIESPOKREWNIONE Z DZIECKIEM RODZINY ZASTĘPCZE

Rodziny niespokrewnione to rodziny, które są z punktu widzenia prawa są obce dla dziecka, przeszły odpowiednie szkolenie i uzyskały kwalifikację. Otrzymują one częściowy zwrot kosztów utrzymania dziecka.

RODZINY ZASTĘPCZE ZAWODOWE

Rodziny zastępcze zawodowe, niespokrewnione z dzieckiem - opiekę nad dzieckiem sprawują osoby obce w stosunku do dziecka, które przeszły odpowiednie szkolenie i otrzymały kwalifikację oraz podpisały umowę cywilno-prawną ze starostą. Otrzymują one częściowy zwrot kosztów utrzymania dziecka i wynagrodzenie za wykonanie zawartej umowy. Nie mogą wykonywać innej pracy.
Nie mogą być zawodową niespokrewnioną z dzieckiem rodziną zastępczą osoby całkowicie niezdolne do pracy.

WIELODZIETNE RODZINY ZASTĘPCZE

To te rodziny, w których umieszcza się w tym samym czasie nie mniej niż troje i nie więcej niż sześcioro dzieci; w razie konieczności umieszczenia w rodzinie licznego rodzeństwa określona powyżej liczba dzieci może się zwiększyć.

SPECJALISTYCZNE RODZINY ZASTĘPCZE

W tych rodzinach umieszcza się dzieci niedostosowane społecznie albo dzieci z różnymi dysfunkcjami lub problemami zdrowotnymi wymagającymi szczególnej opieki i pielęgnacji; w tym samym czasie w tego typu rodzinie może przebywać nie więcej niż troje dzieci.

RODZINA ZASTĘPCZA O CHARAKTERZE POGOTOWIA

W takiej rodzinie umieszcza się nie więcej niż troje dzieci na pobyt okresowy do czasu unormowania sytuacji życiowej dziecka, nie dłużej niż na 12 miesięcy; w szczególnie uzasadnionych przypadkach pobyt dziecka może być przedłużony, jednak nie więcej niż o kolejne 3 miesiące. Rodzina ta nie może odmówić przyjęcia dziecka w wieku do 10 lat, jeżeli zostało doprowadzone przez policję - w tej sytuacji dziecko przebywa w tej rodzinie do czasu wydania orzeczenia przez sąd opiekuńczy.

Rodzina zastępcza w wypełnianiu swoich funkcji kieruje się dobrem przyjętego dziecka i poszanowaniem jego praw.

Obowiązki rodziny zastępczej

Rodzina zastępcza sprawuje opiekę nad powierzonym dzieckiem osobiście, z wyjątkiem przypadków, gdy nie może z powodów zdrowotnych lub losowych sprawować opieki osobiście albo gdy dziecko okresowo przebywa w sanatorium, szpitalu, domu pomocy społecznej, specjalnym ośrodku szkolno - wychowawczym lub innej placówce zapewniającej opiekę i wychowanie uczniom pobierającym naukę poza miejscem zamieszkania.

Rodzina zastępcza zapewnia dziecku warunki rozwoju i wychowania odpowiednie do jego stanu zdrowia i poziomu rozwoju, w tym:

- odpowiednie warunki bytowe,
- możliwości rozwoju fizycznego, psychicznego i społecznego,
- możliwości zapewnienia indywidualnych potrzeb dziecka,
- możliwości właściwej edukacji i rozwoju zainteresowań,
- odpowiednie warunki do wypoczynku i organizacji czasu wolnego.

Rodzina zastępcza współpracuje z centrum pomocy rodzinie poprzez udzielanie informacji o:

• stanie zdrowia dziecka,
• postępach w nauce,
• trudnościach wychowawczych, w tym o samowolnym oddaleniu się dziecka z rodziny zastępczej trwającym dłużej niż 24 godziny,
• trudnościach w sprawowaniu opieki nad dzieckiem,
• przerwie w sprawowaniu osobistej opieki nad dzieckiem, jeżeli przerwa trwa dłużej niż jeden miesiąc, oraz o osobie lub instytucji, która w tym czasie sprawuje opiekę nad dzieckiem.

Centrum pomocy rodzinie dba o podtrzymywanie więzów emocjonalnych łączących dziecko z rodzicami biologicznymi i innymi osobami bliskimi dziecku.

Centrum pomocy informuje właściwy sąd opiekuńczy o całokształcie sytuacji osobistej dziecka umieszczonego w rodzinie zastępczej oraz sytuacji rodziny naturalnej dziecka co najmniej raz w roku, w oparciu o przeprowadzony rodzinny wywiad środowiskowy.

Rodzina zastępcza kieruje się dobrem dziecka przyjętego do rodziny i poszanowaniem jego praw, w szczególności do:

  1) wiedzy o swoim pochodzeniu,
  2) podtrzymywania kontaktu z rodziną naturalną oraz z innymi osobami bliskimi,
  3) zachowania godności i ochrony przed wszelkimi formami przemocy.

Prawa opiekunów w rodzinie zastępczej

Centrum pomocy rodzinie powinno, na podstawie Rozporządzenia Ministra Polityki Społecznej z dnia 18 października 2004 r. w sprawie rodzin zastępczych (Dz.U. z 2004 r., Nr 233, poz. 2344), przygotować rodzinę zastępczą na przyjęcie dziecka przez:

1) udzielenie szczegółowych informacji o dziecku i jego sytuacji rodzinnej oraz zapewnienie, w miarę potrzeby, kontaktu z dzieckiem przed umieszczeniem go w tej rodzinie;
2) udzielenie informacji o specyficznych potrzebach dziecka, w tym o orzeczeniu o potrzebie kształcenia specjalnego, orzeczeniu o potrzebie udziału w zajęciach rewalidacyjno - wychowawczych oraz konieczności objęcia dziecka pomocą profilaktyczno - wychowawczą lub resocjalizacyjną.

Przyjmując dziecko do rodziny zastępczej opiekunowie mają prawo do:

• reprezentowania dziecka w dochodzeniu świadczeń przeznaczonych na zaspokojenie potrzeb związanych z jego utrzymaniem, w tym alimentów, renty rodzinnej, zasiłku pielęgnacyjnego,
• uzyskania w miarę możliwości informacji o przyjmowanym dziecku, jego sytuacji rodzinnej, specyficznych potrzebach,
• kontaktu z dzieckiem przed umieszczeniem go w rodzinie,
• wsparcia ze strony centrum pomocy rodzinie w rozwiązywaniu problemów związanych z opieką nad przyjętym do rodziny dzieckiem,
• pomocy pieniężnej na częściowe pokrycie kosztów utrzymania dziecka umieszczonego w rodzinie.

Z chwilą umieszczenia dziecka w rodzinie zastępczej obowiązek i prawo wykonywania bieżącej pieczy nad nim, wychowania, oraz reprezentowania w dochodzeniu do świadczeń przeznaczonych na bieżące potrzeby należą do rodziny zastępczej. Bieżąca piecza tj. faktyczna, codzienna troska o stan zdrowia dziecka, jego naukę, wypoczynek, sposób spędzania wolnego czasu, zapewnienie dziecku poczucia bezpieczeństwa, stabilizacji i pozostawanie z nim we wspólnocie domowej. Inne obowiązki i prawa wynikające z władzy rodzicielskiej należą do rodziców dziecka, którzy nie zostali jej pozbawieni m.in. wybór szkoły dla dziecka, sposobu leczenia, wyjazdu za granicę.